隐零点问题

例题

例 1

【2026 深圳一模 18(2】已知函数 f(x)=lnxax+1+4f(x) = \ln x - a\sqrt{x+1} + 4 有两个零点。

(i)求 aa 的取值范围;

(ii)证明:f(x)<2a2+11f(x) < \dfrac{2}{\sqrt{a^2+1}-1}

(i)问思路一

我们试图画出函数图象,但 aa 总是在变化。

aa 只出现了一次,而且被孤立在根号旁边,可考虑分离参数。

f(x)=0f(x) = 0,得 a=lnx+4x+1a = \dfrac{\ln x + 4}{\sqrt{x+1}}

g(x)=lnx+4x+1g(x) = \dfrac{\ln x + 4}{\sqrt{x+1}},问题转化为研究水平线 y=ay=a 与曲线 y=lnx+4x+1y=\dfrac{\ln x + 4}{\sqrt{x+1}} 有几个交点,即研究 y=ay = ay=g(x)y = g(x) 的交点,即研究 g(x)g(x) 的图象即可。

(i)问思路二

要出现两个零点,这个函数必须出现先增后减(或先减后增)的过程,且穿过 xx 轴。

那么考虑导数求极值点,有 f(x)=1xa2x+1 f'(x) = \dfrac{1}{x} - \dfrac{a}{2\sqrt{x+1}}

发现 xx2x+12\sqrt{x+1} 是恒正的(定义域:x>0x > 0,问题出在 aa

考虑 x0+x \to 0^+x+x \to +\infty 的情况:

  • x0+x \to 0^+f(x)f(x) \to -\infty
  • x+x \to +\inftyf(x)f(x) 取决于 aa 的符号。

如果 a0a \leq 0,那么 f(x)>0f'(x) > 0 恒成立。x+x \to +\inftyf(x)>0f(x) > 0,最多只有一个零点,与题设不符。

所以考虑 a>0a > 0x+x \to +\inftyf(x)<0f(x) < 0

f(x)=0f'(x) = 0,得 a2x24x4=0 a^2 x^2 - 4x - 4 = 0 。这就是极值点满足的方程。

(ii)问思路

看到右式的分母有根式,考虑有理化,变成 2a2+1+2a2\dfrac{2\sqrt{a^2+1}+2}{a^2}

但看起来不够顺眼,回顾(i)问的关键,就是那个极值点满足的方程 a2x024x04=0 a^2 x_0^2 - 4x_0 - 4 = 0 。剩下的都好办了。

把它代入,发现恰好变成了极大值点 x0x_0

(i)问解答一

f(x)=0f(x) = 0,得 a=lnx+4x+1a = \dfrac{\ln x + 4}{\sqrt{x+1}}

g(x)=lnx+4x+1g(x) = \dfrac{\ln x + 4}{\sqrt{x+1}},则

g(x)=x+1xlnx+42x+1x+1=x+1xlnx22(x+1)x+1=2xlnx22(x+1)x+1\begin{aligned} g'(x) &= \frac{\dfrac{\sqrt{x+1}}{x} - \dfrac{\ln x + 4}{2\sqrt{x+1}}}{x+1} \\ &= \frac{\dfrac{x+1}{x} - \dfrac{\ln x}{2} - 2}{(x+1)\sqrt{x+1}} \\ &= \frac{\dfrac{2}{x} - \ln x - 2}{2(x+1)\sqrt{x+1}} \end{aligned}

想研究 g(x)g(x) 的图象,首先要研究 g(x)g(x) 的单调性,即研究 g(x)g'(x) 的符号。由于 2(x+1)x+1>02(x+1)\sqrt{x+1} > 0,所以 g(x)g'(x) 的符号由分子决定。

h(x)=2xlnx2 h(x) = \dfrac{2}{x} - \ln x - 2 ,则 h(x)=2x21x<0 h'(x) = -\dfrac{2}{x^2} - \dfrac{1}{x} < 0

另一种做法是令 h(x)=xlnx2x+2 h(x) = - x\ln x - 2x + 2 ,这个求导就有点麻烦了(指数找朋友,对数单身狗)

所以 h(x)h(x)(0,+)(0, +\infty) 上单调递减。

又因为 x0+x \to 0^+h(x)+ h(x) \to +\infty h(1)=0h(1) = 0,所以 0<x<10 < x < 1h(x)>0h(x) > 0x>1x > 1h(x)<0h(x) < 0

于是 0<x<10 < x < 1g(x)>0g'(x) > 0x>1x > 1g(x)<0g'(x) < 0

所以 x=1x = 1g(x)g(x) 的极大值点。

因为 x0+x \to 0^+g(x) g(x) \to -\infty x+x \to +\infty 时,对数增长慢于幂函数, g(x)0+ g(x) \to 0^+ ,且 g(1)=22g(1) = 2\sqrt{2}

所以 y=ay = ay=g(x)y = g(x) 要有两个交点,则 0<a<220 < a < 2\sqrt{2}

证明充分性在(i)问解答二涉及,此处略。

aa 的取值范围为 (0,22)\left(0, 2\sqrt{2}\right)

(i)问解答二(由 Gemini 辅助完成)

f(x)=lnxax+1+4 (x>0)f(x) = \ln x - a\sqrt{x+1} + 4 \ (x > 0) f(x)=1xa2x+1=2x+1ax2xx+1=4(x+1)a2x22xx+1(2x+1+ax) f'(x) = \dfrac{1}{x} - \dfrac{a}{2\sqrt{x+1}} = \dfrac{2\sqrt{x+1} - ax}{2x\sqrt{x+1}} = \dfrac{4(x+1) - a^2x^2}{2x\sqrt{x+1}(2\sqrt{x+1} + ax)}

首先排除 a0a \le 0 的情况。

a0a \leq 0,因为 x>0    1x>0x > 0 \implies \dfrac{1}{x} > 0a2x+10\dfrac{-a}{2\sqrt{x+1}} \ge 0,所以 f(x)>0f'(x) > 0 恒成立。

此时 f(x)f(x)(0,+)(0, +\infty) 上单调递增,至多与 xx 轴只有一个交点,不合题意。

a>0a > 0。令 f(x)=0 f'(x) = 0 ,实质上等价于分子 a2x2+4x+4=0 -a^2x^2 + 4x + 4 = 0 ,即 a2x24x4=0 a^2x^2 - 4x - 4 = 0

Δ=16+16a2>0\Delta = 16 + 16a^2 > 0 ,解得 x=4±16+16a22a2=2±21+a2a2x = \dfrac{4 \pm \sqrt{16 + 16a^2}}{2a^2} = \dfrac{2 \pm 2\sqrt{1 + a^2}}{a^2}

由于 x>0x > 0,所以 x0=2+21+a2a2 x_0 = \dfrac{2 + 2\sqrt{1 + a^2}}{a^2}

且当 x(0,x0)x \in (0, x_0) 时,分子 >0>0,即 f(x)>0f'(x) > 0;当 x(x0,+)x \in (x_0, +\infty) 时,分子 <0<0,即 f(x)<0f'(x) < 0

f(x)f(x)(0,x0)(0, x_0) 上单调递增,在 (x0,+)(x_0, +\infty) 上单调递减。x0x_0 就是 f(x)f(x) 的极大值点。

a2x024x04=0 a^2 x_0^2 - 4x_0 - 4 = 0 x0x_0 就是 f(x)f(x) 的极大值点。

整理得 a=2x0+1x0 a = \dfrac{2\sqrt{x_0 + 1}}{x_0}

所以 f(x)max=f(x0)=lnx0ax0+1+4=lnx02x0+1x0+4=lnx02x0+2f(x)_{\max} = f(x_0) = \ln x_0 - a\sqrt{x_0+1} + 4 = \ln x_0 - 2\dfrac{x_0 + 1}{x_0} + 4 = \ln x_0 - \dfrac{2}{x_0} + 2

后面要解方程,发现同时有 aax0x_0 两个变量,很烦。

f(x)f(x) 有两个零点,必有 f(x0)>0f(x_0) > 0,即 lnx02x0+2>0 \ln x_0 - \dfrac{2}{x_0} + 2 > 0

g(x)=lnx2x+2g(x) = \ln x - \dfrac{2}{x} + 2,有 g(x)=1x+2x2>0 g'(x) = \dfrac{1}{x} + \dfrac{2}{x^2} > 0 ,所以 g(x)g(x)(0,+)(0, +\infty) 上单调递增。

g(1)=0g(1) = 0,所以 x>1x > 1 时,g(x)>0g(x) > 0。于是 x0>1x_0 > 1

现在由 x0>1x_0 > 1 来解出 aa 的取值范围。

a=h(x)=2x+1xa = h(x) = \dfrac{2\sqrt{x + 1}}{x}

h(x)=xx+12x+1x2=x2(x+1)x2x+1=x2x2x+1<0 h'(x) = \dfrac{\dfrac{x}{\sqrt{x+1}} - 2\sqrt{x+1}}{x^2} = \dfrac{x - 2(x+1)}{x^2 \sqrt{x+1}} = \dfrac{-x - 2}{x^2 \sqrt{x+1}} < 0

h(x)h(x)(0,+)(0, +\infty) 上单调递减。

因为 h(1)=22h(1) = 2\sqrt{2},且当 x+x \to +\infty 时,h(x)0+h(x) \to 0^+,所以 h(x)h(x)(1,+)(1, +\infty) 的值域为 (0,22)\left(0, 2\sqrt{2}\right)

另解:用换元法取代繁琐的求导求值域

因为 a=2x0+1x0>0a = \dfrac{2\sqrt{x_0 + 1}}{x_0} > 0,将其平方得:a24=x0+1x02=(1x0)2+1x0\dfrac{a^2}{4} = \dfrac{x_0 + 1}{x_0^2} = \left(\dfrac{1}{x_0}\right)^2 + \dfrac{1}{x_0}

因为 x0>1x_0 > 1,令 t=1x0t = \dfrac{1}{x_0},则 t(0,1)t \in (0, 1)

y=t2+ty = t^2 + t,它在 (0,1)(0, 1) 上单调递增,所以 y(0,2)y \in (0, 2)

a24(0,2)    a2(0,8)\dfrac{a^2}{4} \in (0, 2) \implies a^2 \in (0, 8)。因为 a>0a>0,得出 a(0,22)a \in \left(0, 2\sqrt{2}\right)

aa 的取值范围为 (0,22)\left(0, 2\sqrt{2}\right)

核心修补:充分性证明与寻找端点的思维过程

上面只证明了“︁如果极大值大于 00,那么 a(0,22)a \in \left(0, 2\sqrt{2}\right)”︁。但这还不够!

极大值大于 00,并不代表两边一定会穿过 xx 轴(比如它可能有一条 y=1y=1 的渐近线

根据零点存在性定理,我们必须在 x0x_0 的左侧和右侧各找到一个点,使得函数值小于 00

1. 寻找极值点左侧 (0,x0)(0, x_0) 的点

x0+x \to 0^+ 时,f(x)f(x) 中的 lnx\ln x \to -\infty,而 ax+1+44a-a\sqrt{x+1} + 4 \to 4-a(常数。所以 lnx\ln x 是绝对的主导项。

我们需要找一个很小的 xx,让 f(x)<0f(x) < 0

观察 f(x)=lnxax+1+4f(x) = \ln x - a\sqrt{x+1} + 4。因为 a>0a>0x+1>1\sqrt{x+1} > 1,所以 ax+1<0-a\sqrt{x+1} < 0

只要让 lnx+40\ln x + 4 \le 0,整个函数值就必然小于 00 了!

lnx+4=0\ln x + 4 = 0,得到 x=e4x = e^{-4}

x=e4x = e^{-4}。因为 x0>1x_0 > 1,显然 e4(0,x0)e^{-4} \in (0, x_0)

f(e4)=ln(e4)ae4+1+4=4ae4+1+4=ae4+1f(e^{-4}) = \ln(e^{-4}) - a\sqrt{e^{-4}+1} + 4 = -4 - a\sqrt{e^{-4}+1} + 4 = -a\sqrt{e^{-4}+1}

因为 a>0a > 0,所以 f(e4)<0f(e^{-4}) < 0

由零点存在性定理,因为 f(e4)<0f(e^{-4}) < 0f(x0)>0f(x_0) > 0,所以 f(x)f(x) 在区间 (e4,x0)(e^{-4}, x_0) 内必存在一个零点 x1x_1

2. 寻找极值点右侧 (x0,+)(x_0, +\infty) 的点

x+x \to +\infty 时,lnx\ln x 增长极慢,而 ax-a\sqrt{x} 趋向于 -\infty 的速度远快于 lnx\ln x。所以右侧最终必然是负的。

但考试不能写“︁趋于无穷”︁,必须用不等式放缩。

高中最常用的对数放缩是 lnxx1\ln x \le x - 1(如果整体过程很复杂,可以不用证明,但过程较为简单的话,最好证明一下)

如果直接用 lnxx1\ln x \le x-1,那么 f(x)(x1)ax+4f(x) \le (x - 1) - a\sqrt{x} + 4,这里 xxx\sqrt{x} 的次数高,当 xx 很大时,多项式反而趋向正无穷,放缩失败!

我们需要降低 lnx\ln x 内部的次数

我们可以写成 lnx=4lnx14\ln x = 4\ln x^{\frac{1}{4}},再用不等式 lntt1\ln t \le t-1,就有 4lnx144(x141)=4x444\ln x^{\frac{1}{4}} \le 4\left(x^{\frac{1}{4}} - 1\right) = 4\sqrt[4]{x} - 4

此时再看 f(x)f(x):它被放缩成了 4x4ax4\sqrt[4]{x} - a\sqrt{x}

提取公因式:x4(4ax4)\sqrt[4]{x} (4 - a\sqrt[4]{x})

只要让括号里 <0< 0,即 ax4>4    x>256a4a\sqrt[4]{x} > 4 \implies x > \dfrac{256}{a^4},就成功了!

x>0x > 0 时,知不等式 lnxx1\ln x \le x - 1 恒成立。

lnx=4lnx144(x141)=4x44\ln x = 4\ln x^{\frac{1}{4}} \le 4\left(x^{\frac{1}{4}} - 1\right) = 4\sqrt[4]{x} - 4

f(x)=lnxax+1+4<lnxax+4(4x44)ax+4=4x4axf(x) = \ln x - a\sqrt{x+1} + 4 < \ln x - a\sqrt{x} + 4 \le (4\sqrt[4]{x} - 4) - a\sqrt{x} + 4 = 4\sqrt[4]{x} - a\sqrt{x}

提取公因式得:f(x)<x4(4ax4)f(x) < \sqrt[4]{x} \left(4 - a\sqrt[4]{x}\right)

要使 f(x)<0f(x) < 0,只需让 4ax4<04 - a\sqrt[4]{x} < 0,即 x4>4a\sqrt[4]{x} > \dfrac{4}{a},解得 x>256a4x > \dfrac{256}{a^4}

x2=max{x0+1,256a4+1}x_2 = \max\left\{x_0 + 1, \, \dfrac{256}{a^4} + 1\right\}(确保该点既在 x0x_0 右侧,又满足放缩条件

f(x2)<0f(x_2) < 0

由零点存在性定理,因为 f(x2)<0f(x_2) < 0f(x0)>0f(x_0) > 0,所以 f(x)f(x) 在区间 (x0,x2)(x_0, x_2) 内必存在另一个零点 x3x_3

综上所述,当 a(0,22)a \in (0, 2\sqrt{2}) 时,函数 f(x)f(x)(0,+)(0, +\infty) 上有且仅有两个零点。

aa 的取值范围是 (0,22)(0, 2\sqrt{2})

(ii)问解答

由(i)中 a2x024x04=0 a^2x_0^2 - 4x_0 - 4 = 0 a2=4(x0+1)x02 a^2 = \dfrac{4(x_0+1)}{x_0^2}

所以

2a2+11=24(x0+1)x02+11=24x0+4+x02x021=2x0+2x01=x0\frac{2}{\sqrt{a^2+1} - 1} = \frac{2}{\sqrt{\dfrac{4(x_0+1)}{x_0^2}+1}-1} = \frac{2}{\sqrt{\dfrac{4x_0+4+x_0^2}{x_0^2}}-1} = \frac{2}{\dfrac{x_0+2}{x_0} - 1} = x_0

即欲证明原命题,只需证明对于所有 x>0x > 0,都有 f(x)<x0f(x) < x_0 成立,即证明 f(x)max<x0f(x)_{\max} < x_0 成立。

由于 f(x)max=f(x0)f(x)_{\max} = f(x_0),只需证明 f(x0)<x0f(x_0) < x_0,即 lnx02x0+2<x0\ln x_0 - \dfrac{2}{x_0} + 2 < x_0

下证:lnx0x02x0+2<0 \ln x_0 - x_0 - \dfrac{2}{x_0} + 2 < 0

F(x)=lnxx2x+2 (x>1) F(x) = \ln x - x - \dfrac{2}{x} + 2 \ (x > 1) ,有

F(x)=1x+2x21=x2x2x2=(x2)(x+1)x2F'(x) = \frac{1}{x} + \frac{2}{x^2} - 1 = -\frac{x^2 - x - 2}{x^2} = \frac{-(x-2)(x+1)}{x^2}

F(x)=0 F'(x) = 0 ,得 x=2 x = 2

F(x)>0 F'(x) > 0 ,得 1<x<2 1 < x < 2

F(x)<0 F'(x) < 0 ,得 x>2 x > 2

因此 x=2x = 2 F(x) F(x) 的极大值点。

F(x)max=F(2)=ln21<0 F(x)_{\max} = F(2) = \ln 2 - 1 < 0

即原命题得证。